strona główna
survival
patenty
rośliny jadalne i użytkowe, galeria
tereny wypadowe, wyprawy
książki, linki
nowości
zrób to sam
filmy i programy, aktualnie w TV
sprzęt: pełny i minimalny
jak zacząć?
jedzenie
kontakt
umiejętności podstawowe i zaawansow.
spis treści, słownik, szukaj

Wyznaczanie czasu za pomocą busoli i Słońca

Opisana przeze mnie metoda opiera się na zasadach wykorzystywanych do określania czasu za pomocą zegara słonecznego a głównymi narzędziami jest busola i oczywiście Słońce.

Pozorny ruch Słońca po niebie wynika z ruchu obrotowego Ziemi wokół własnej osi. Na wykonanie pełnego obrotu nasza planeta potrzebuje 24 godziny1 a to oznacza, że Słońce przemieszcza się po niebie z prędkością kątową 15° na godzinę (360° : 24 godz. = 15°). I tą wartość 15° czyli 1 godziny przyjęto przy wyznaczaniu stref czasowych. Czas zimowy w naszym kraju, zwany też czasem środkowoeuropejskim, oznacza że o godzinie 1200 Słońce góruje (w tym momencie pomijam równanie czasu), czyli znajduje się najwyżej na niebie w danym dniu, na południku 15° długości geograficznej wschodniej. Natomiast czas letni jest przesunięty o godzinę i oznacza, że o godzinie 1200 Słońce góruje na południku 30°, również szerokości geograficznej wschodniej. To oznacza, że np. w Krakowie, który się znajduje na 20° długości geograficznej wschodniej (w skrócie E 20°)2 w zimie Słońce będzie górować 20 minut przed dwunastą (bo tyle czasu potrzebuje Słońce żeby przemieścić się o te 5° z Krakowa na południk E 15°) czyli o godzinie 1140. Natomiast w lecie Słońce w Krakowie będzie górować o godz. 1240, ponieważ Kraków znajduje się w odległości 10° od południka E 30°, a tym samym Słońce potrzebuje 40 minut żeby przemieścić się z E 30° nad Kraków (E 20°). To jest bardzo ważne przy wyznaczaniu czasu za pomocą busoli i Słońca.

W tej metodzie należy za pomocą busoli wyznaczyć azymut Słońca. Oczywiście mowa jest tutaj o takim azymucie z jakim mamy do czynienia w turystyce, czyli mierzonym zgodnie z ruchem wskazówek zegara, od północy geograficznej. Przy niskich położeniach Słońca (rano lub późnym popołudniem) lub wówczas kiedy tarcza Słońca jest widoczna przez chmury, nie stanowi to problemu. Problemem jest pomierzenie azymutu, kiedy Słońce jest wysoko i oślepia nas. Wówczas nawet okulary słoneczne mogą okazać się bezużyteczne. W takim przypadku najlepiej pomierzyć azymut Słońca mierząc np. azymut cienia sznurka zawieszonego na gałęzi lub patyku wbitym w ziemię i zwisającego pionowo (z tego powodu dolny koniec sznurka warto czymś obciążyć). Do tego celu można wykorzystać np. but turystyczny, ponieważ posiada długą i grubą sznurówkę. Można też pomierzyć azymut jakiegoś obiektu np. drzewa, które znajduje się dokładnie, czyli pionowo, poniżej środka tarczy słonecznej. Załóżmy, że azymut Słońca został dobrze pomierzony i otrzymaliśmy wartość 235°. Ponieważ igła busoli wskazuje północ magnetyczną a nas interesuje północ geograficzna, to wartość odczytaną z busoli musimy skorygować o wartość odchyłki magnetycznej występującej w danym miejscu i czasie. Możemy to uczynić posługując się informacjami zamieszczonymi na mapach topograficznych w skali 1:50 000, jeżeli oczywiście wcześniej tego nie zrobiliśmy zapoznając się z mapą izogonną lub internetowym kalkulatorem. Załóżmy, że jesteśmy w pobliżu Krakowa i owa odchyłka magnetyczna w 2008 roku wynosi około na wschód, co oznacza że igła naszej busoli zawyża wartość pokazywanego azymutu o . Tak więc od zmierzonej wcześniej wartości 235° musimy odjąć te , co daje nam wartość 231°. Następnie musimy dokonać korekty związanej z różnicą pomiędzy czasem słonecznym, wyznaczanym przez Słońce dla danego miejsca, a czasem urzędowym owego miejsca (czyli Krakowa). W tym celu w lecie do zmierzonego azymutu Słońca 231° dodajemy 10° (różnicę pomiędzy długością geograficzną Krakowa a południkiem E 30°). Natomiast w zimie od zmierzonego azymutu odejmujemy (różnicę pomiędzy długością geograficzną Krakowa a południkiem E 15°). W ten sposób otrzymujemy w lecie wartość 241°, natomiast w zimie 226°. Teraz wystarczy ów kąt zamienić na godziny, przyjmując azymut 0 za godzinę 0000, czyli północ geograficzną przyjmujemy jako północ czasową.

Lato
241 : 15 = 16 godz. i 04 min. czyli mamy 1604

Zima
226 : 15 = 15 godz. i 04 min. czyli mamy 1504

W zasadzie moglibyśmy na tym zakończyć obliczenia, jednakże wyznaczony w ten sposób czas będzie obarczony błędem. Od początku kwietnia do połowy września ów błąd będzie wynosił od 0 do 5min. natomiast w pozostałym okresie roku od 0 do około 17min. Niestety nasze Słońce jest punktualne tylko cztery razy w roku. W pozostałym okresie albo się spóźnia albo śpieszy. Wynika to między innymi z tego, że nasza planeta nie porusza się wokół Słońca po orbicie kołowej tylko po elipsie. Aby pozbyć się tego błędu musimy skorzystać z tak zwanego równania czasu, najlepiej w postaci wykresu. Na wykresie odczytujemy dla danego dnia roku wartość o jaką Słońce się spóźnia/śpieszy i odpowiednio dodajemy/odejmujemy od wyżej wyliczonego czasu.

Z moich doświadczeń wynika, że dokładność wyznaczenia czasu tą metodą najbardziej zależy od naszej umiejętności w wyznaczaniu azymutu Słońca oraz dokładności busoli którą się posługujemy. Przy posługiwaniu się dokładną busolą należy szczególnie zwrócić uwagę na wszelkie uwarunkowania mogące mieć wpływ na dokładność wskazań igły magnetycznej.

by StaszeK
  1. Ze względu na przeznaczenie tego artykułu pomijam zagadnienie doby gwiazdowej, prawdziwej słonecznej i średniej słonecznej. Osoby zainteresowane poznaniem tych terminów odsyłam do równania czasu lub do akademickich podręczników z astronomii.
  2. E 21° – litera E pochodzi od angielskiego słowa east (wschód) i w tym przypadku oznacza półkulę wschodnią.
Bez kompasu
Husanotra
Kompas magnetyczny
Pomiar azymutu
Rzeźba terenu
Mapa
Pomiary
Szkice
Wyznaczanie pozycji
Praca na mapie
Marsz na azymut
INO
Bez mapy
GPS
do poprzedniej strony