strona główna
survival
patenty
rośliny jadalne i użytkowe, galeria
tereny wypadowe, wyprawy
książki, linki
nowości
zrób to sam
filmy i programy, aktualnie w TV
sprzęt: pełny i minimalny
jak zacząć?
jedzenie
o autorze
umiejętności podstawowe i zaawansow.
spis treści, słownik, szukaj

Bez kompasu
Husanotra
Kompas magnetyczny
Pomiar azymutu
Rzeźba terenu
Mapa
Pomiary
Szkice
Wyznaczanie pozycji
Praca na mapie
Marsz na azymut
INO
Bez mapy
GPS
Napisz do autora strony

PRACA Z MAPĄ

Praca z mapą w terenie zwykle oznacza kilka rzeczy:


Orientowanie mapy

Mapa zorientowana to taka, na której kierunki zgadzają się z kierunkami w terenie. Podczas marszu powinieneś zawsze trzymać mapę zorientowaną. Nawet jeśli będzie to oznaczać, że idąc z północy na południe będziesz trzymał mapę "do góry nogami". Nie przejmuj się czytelnością napisów - dzięki zorientowaniu mapy, droga w lewo na mapie będzie zawsze oznaczała drogę w lewo w terenie. Łatwiej w ten sposób porównać mapę z terenem oraz (co ważniejsze) uniknąć pomyłek typu "na wschód czyli w prawo?".

Orientować mapę można według stron świata (kompasu) lub przedmiotów terenowych.

Orientacja magnetyczna - według kompasu

Uproszczony sposób orientowania mapy:
Położyć kompas na mapie tak, żeby igła magnetyczna obracała się swobodnie. Potem tak długo kręcić mapą (razem z położonym na niej kompasem), aż igła kompasu będzie równoległa do pionowej linii na mapie, a północny koniec igły będzie wskazywał górną krawędź mapy.

I taka metoda jest wystarczająca do przybliżonego, "codziennego" orientowania mapy. Jeśli wchodzisz na skrzyżowanie, z którego wychodzą cztery drogi to zidentyfikujesz je nawet, jeśli błąd w zorientowaniu mapy bedzie wynosił 20°.
Czasem niestety potrzebna jest dokładniejsza orientacja mapy - i tutaj zaczynają Ci wchodzić w paradę rozbieżności między trzema północami: Igła kompasu będzie wskazywać północ magnetyczną, południki - geograficzną a siatka kilometrowa - topograficzną. Nie są to jakieś porażające różnice: zbieżność magnetyczna na naszej szerokości geograficznej wynosi od 3°W do 3°E, deklinacja w Polsce mieści się pomiędzy od 3°E a 6,5°E. Jeśli jednak w jakimś miejscu te dwie wielkości dodadzą się możemy otrzymać stosunkowo dużą wartość uchylenia magnetycznego: koło Raciborza wynosi około ono 7°E. Do tego dochodzi jeszcze błąd kompasu (±3°) i zaczynamy mówić o sporych wartościach. A trzeba pamiętać, że różnica azymutu 5° po przejściu 1km przekłada się na 100 metrów odbicia w bok.

Jak prawidłowo orientować mapę?
Kompas z przezroczystym dnem
Kompas z nieprzezroczystym dnem
Położyć kompas na mapie tak, żeby igła swobodnie się obracała a przez przezroczyste dno widoczna była na mapie linia południka. Potem tak długo kręcić mapą (razem z położonym na niej kompasem), aż igła kompasu będzie wskazywała wielkość lokalnej deklinacji manetycznej.
Możesz też do orientowania używać pionowej linii siatki kilometrowej ale wtedy igła powinna wskazywać wartość uchylenia magnetycznego.
Jeszcze dokładniejsze będą następne metody --->
Ustawić na pierścieniu kątowym wartość 0° (północ). Położyć kompas na mapie tak, żeby igła swobodnie się obracała a podłużna krawędź kompasu przylegała do linii południka. Potem tak długo kręcić mapą (razem z położonym na niej kompasem), aż igła kompasu będzie wskazywała wielkość lokalnej deklinacji manetycznej.
Możesz też do orientowania używać pionowej linii siatki kilometrowej ale wtedy igła powinna wskazywać wartość uchylenia magnetycznego.
Najdokładniejsza będzie ostatnia metoda --->
Ustawić na pierścieniu kątowym ujemną wartość deklinacji manetycznej. Położyć kompas na mapie tak, żeby igła swobodnie się obracała a podłużna krawędź kompasu przylegała do linii południka. Potem tak długo kręcić mapą (razem z położonym na niej kompasem), aż igła kompasu będzie wskazywała 0° (północ).
Możesz też do orientowania używać pionowej linii siatki kilometrowej ale wtedy na pierścieniu musisz ustawić ujemną wartość uchylenia magnetycznego.

Orientacja geometryczna

...ma tę przewagę nad orientacją magnetyczną, że nie trzeba się w jej przypadku przejmować deklinacją magnetyczną itp. Wada - potrzebna jest przynajmniej minimalna widoczność, więc we mgle, w nocy lub gęstym lesie mogą być problemy.

Orientacja geometryczna według linii terenowych

Można też orientować mapę według prostych linii w terenie: dróg(!), kanałów, linii energetycznych, skrajów lasu. Trzeba tylko wiedzieć na 100% na której linii się znajduje a potem sprawdzić, czy obiekty po prawej lub lewej stronie od linii na mapie znalazły się po tej samej stronie od linii na mapie.
Im dłuższa będzie linia orientacyjna - tym dokładniejsza orientacja.

Na przykładzie obok ( ---> ) widać prosty odcinek drogi i aż cztery obiekty pomocnicze: dom, drzewo, krzewy i linię telefoniczną. Zwykle wystarcza jeden.


Orientacja geometryczna według punktów terenowych

Można orientować mapę bez obiektów liniowych - dwa punkty również mogą wyznaczyć kierunek. Obiekty bywaja różne: mosty, skrzyżowania, samotne drzewa a nawet narożniki lasu.
W tym przypadku należy dokładnie zidentyfikować na mapie miejsce stania (w przykładzie obok skrzyżowanie polnych dróg) oraz widoczny z daleka przedmiot terenowy (wiatrak na wzgórzu).

Do wybranych punktów na mapie przykładamy linijkę a następnie obracamy mapę wraz z linijką do momentu aż na przedłużenie linijki (linii celowania) znajdzie się widoczny przedmiot terenowy. Im bardziej oddalony będzie ten przedmiot, tym dokładniejsza bedzie orientacja.

Uwaga: Zrobienie tego samego bez linijki teoretycznie jest możliwe ale jedynie w przybliżeniu. Z linijką robi się to łatwiej i dokładniej.


Określanie pozycji na mapie

Cała ta część pracy na mapie została wyniesiona do osobnego rozdziału.


Porównywanie mapy z terenem
... jest właściwie kwintesencją pracy na mapie - Jeśli chcesz ruszyć drogą zaznaczoną na mapie to musisz ją najpierw zidentyfikować w terenie.

Porównanie najlepiej zrobić tak:

  1. Zorientuj mapę i określ na niej swoją pozycję.
  2. Nie zmieniając orientacji mapy, stań twarzą do przedmiotu. Oceń odległość od przedmiotu "na oko" i odłóź na mapie tę odległość (w skali) na kierunku od swojej pozycji do przedmiotu.
  3. Znajdź na mapie znak umowny przedstawiający przedmiot.

Można też porównania dokonywać "w drugą stronę" - z mapy w teren:

  1. Zorientuj mapę i określ na niej swoja pozycję.
  2. Połącz miejsce stania i poszukiwany przedmiot linijką, ołówkiem lub tylko wirtualną linią. Oblicz odległość od przedmiotu.
  3. Nie zmieniając orientacji mapy, wyceluj wzdłuż linijki i w obliczonej odległości znajdź przedmiot w terenie.

Trochę inaczej ma się sprawa z drogami, gdy stoisz na skrzyżowaniu:

  1. Zorientuj mapę i określ na niej swoja pozycję.
  2. Nie zmieniając orientacji mapy stań tyłem do drogi, którą przyszedłeś. Wszystkie drogi wychodzące ze skrzyżowania powinny być przedłużeniami swoich odpowiedników na mapie. (Powinny ale nie muszą co widać na przykładzie obok ---> )
  3. Spróbuj potwierdzić swoją lokalizację i orientację mapy identyfikując dodatkowy przedmiot orientacyjny widoczny ze skrzyżowania. Szczególnie pożądane są obiekty w pobliżu twojej spodziewanej dalszej trasy.
  4. Po wyruszeniu ze skrzyżowania postaraj się szybko zidentyfikować następny obiekt orientacyjny. Dzięki temu będziesz pewny, że wybrałeś dobrą drogę. Jeśli będziesz miał wątpliwości - możesz szybko wrócić do skrzyżowania bez wielkiej straty czasu i sił.


W powyższym przykładzie widać, jak generalizacja mapy "połączyła" dwa skrzyżowania:
Droga polna w lewo została pominięta a droga wiodąca na mapie na wprost w rzeczywistosci najpierw skręca w prawo. Wystarczy jednak porównanie mapy z terenem za skrzyżowaniem, by wyjaśnić możliwą pomyłkę.

Wybór trasy

...wydaje się banalnie prostą czynnością. Jednak błąd popełniony na tym etapie orientacji będzie brzemienny w skutki: Dobrze jeśli będzie kosztował Cię godzinę błądzenia po bezdrożach, gorzej jeśli będzie oznaczał nocleg w zaspie.

Podczas wyboru trasy należy wziąć pod uwagę kilka aspektów:

  1. Czy naszym celem jest dotarcie do celu:
  2. Jaką mapą dysponujemy i co wiemy o terenie, po którym będziemy się poruszać?
    Mając dokładną mapę - znamy większość dróg. Mając mapę "setkę" musimy więcej zgadywać.
  3. Jakie panują warunki: upał, wiatr, opady, zaspy?
    W czasie lekkich upałów lepiej wybierać drogi z przewiewem niż drogi w cieniu. W czasie wielkich upałów najlepiej w ogóle nie wędrować a jeśli już to odpoczynki robić w cieniu w pobliżu wody. W czasie wiatrów i opadów zaciszniej będzie w lesie, ale w czasie wichur i burz lepiej lasów unikać. Drogi asfaltowe zyskują na atrakcyjności po dużych opadach śniegu. Jeśli jednak masz rakiety lub narty to drogi są Ci niepotrzebne a bagna i jezior stają się wygodnymi traktami. Jeśli jednak śnieg zawieje wszystkie drogi to jak się będziesz orientował?
  4. W jakiej kondycji (fizycznej, psychicznej, sprzętowej) jest grupa, którą prowadzimy?
    Na długim dystansie potrzeba, żeby nawigacją mogły się zająć na zmianę 2-3 osoby. W kiepskim terenie potrzebne są lepsze buty.

Drogi

Czasem wybór drogi dłuższej ale pewniejszej spowoduje wielkie zmęczenie i odciski na stopach. A czasem odwrotnie - wybór leśnej drogi na skróty poskutkuje zgubieniem drogi i koniecznością męczącego marszu na azymut. Każdy rodzaj drogi i podłoża ma swoje zalety i wady:

Drogi szybkiego ruchu
Dokładnie zaznaczone na mapie ale zakaz wjazdu rowerów i chodzenia poboczem degraduje je do roli "obiektów orientacyjnych". Często brakuje dróg "lokanych" równoległych do ekspresówki, a bardzo niewygodnie chodzi się po nasypach. Nawet przekraczanie takiej drogi nie jest bezpiecznym zajęciem.

Drogi główne (krajowe i wojewódzkie)
Teoretycznie nie ma zakazu chodzenia taką drogą ale nie jest to bezpieczne zajęcie, zwłaszcza w nocy lub w deszczu. Do tego dochodzi ewentualna reakcja nóg na równą twardą nawierzchnię. Jeśli już muszę korzystać z takiej drogi to staram się iść poboczem i jak najkrócej.

Szosy drugorzędne (powiatowe)
Mniej samochodów i mniej poboczy - wciąż wciąż trzeba uważać. Niestety - często jest to najkrótsza (i jedyna) droga między sąsiednimi wsiami.

Boczne drogi utwardzone (szutrowe lub brukowe)
jedne z najlepszych dróg do wędrowania: prosto i pewnie łączą wsie i zakłady przemysłowe. Samochody się tu nie rozpędzają ale idzie się bardzo przyjemnie.

Drogi polne (nieutwardzone)
Są prawdziwą zagadką podczas wyboru trasy: Mogą być twardą wygodną drogą albo piaszczystą pułapką dla rowerów albo błotnistym torem przeszkód. Mogą łączyć sąsiednie wsie ale też mogą być zwykłymi dojazdówkami na pole a wtedy czasem znikają zaorane przez przedsiębiorczego rolnika.

Drogi leśne
O ile nie trafi się jakaś totalna poręba, to ich przebieg pozostanie niezmienny przez wieki (widać to na XIX-wiecznych mapach). Zwykle nie są utwardzane ale też tego nie potrzebują bo rzadko co nimi jeździ. Dobrze się nimi chodzi ale trzeba kontrolować drogę.

Ścieżki leśne
rzadko są zaznaczane na mapach topograficznych. Bardzo zmienne - mogą zanikać w poszyciu albo po przejechaniu kilku pojazdów leśnych zamieniają się w drogę. Czasem wiodą nimi szlaki turystyczne - wtedy przynajmniej nie ma problemów z zanikiem ścieżki.

Inne obiekty

Czasami trzeba opuścić drogi (albo to one opuszczą nas) - i poruszać się na przełaj. Niektóre obiekty, mimo iż nie są drogami stanowią dobry punkt orientacyjny i pozwolą zaoszczędzić czas. Inne wprost przeciwnie:

Przesieki
są łatwe do znalezienia w terenie, podpisane numerami oddziałów i niezmienne. Przesieki w realu mogą być wszystkim: asfaltem, drogą leśną lub krzaczastym młodnikiem.

Linie energetyczne
Chodzić wzdłuż nich można tylko w lesie, bo drzewa pod nimi są przycięte. Jednak nie oznacza to wygodnej drogi ani nawet gwarantowanej ścieżki. Poza lasem stanowią tylko liniowy obiekt orientacyjny.

Pola uprawne
Nie należy wchodzić na uprawy
. Chyba że po żniwach (lub wykopkach). Jeśli już musisz przejść przez pole - idź miedzami. Tak czy inaczej - bardzo męczące.

Łąki i ugory
tu już jest lepiej. Rolnicy zwykle nie protestują jeśli ktoś przejdzie przez ich łąkę ale taki marsz nie zawsze jest przyjemny.

Lasy
chodzenie przełajowe jest możliwe i dozwolone. Tylko nieco trudniej utrzymać tu kierunek niż w terenie otwartymi. No i prędkość spada przez obchodzenie przeszkód i częste pomiary azymutów.

Rzeki
Wzdłuż wiekszych rzek często biegną drogi i ścieżki - czasem nad samym brzegiem, czasem trochę dalej jeśli brzeg jest bagnisty.

Strumienie
rzadko wzdłuż nich prowadzą jakieś ścieżki ale stanowią bardzo dobry obiekt orientacyjny więc się przydają.

Grzbiety i doliny górskie
to najbardziej prawdopodobne miejsca na znalezienie jakiejś drogi lub chociażby ścieżki. A jednocześnie najbardziej stabilne obiekty orientacyjne. Las można wyciąć lub posadzić, domy - wybudować. Ale gór się nie przesuwa.

Grzbiety wzgórz i dolinki
Dróg należy szukać raczej w dole niż na szczycie. Ale nie na samym dnie, gdzie zwykle jest mokro - tylko trochę wyżej. No i to wciąż stanowią one pewne obiekty orientacyjne.

Pozostałe aspekty wyboru trasy zostały przedstawione w osobnym rozdziale: marsz na azymut.

Kontrolowanie trasy

Jeśli w trakcie marszu zabraknie kontroli przebytej drogi to może się okazać, że przeoczyłeś miejsce, gdzie miałeś skręcić i cel marszu nie zostanie osiągnięty. Wszystkie poprzednie etapy orientacja mapy, określanie pozycji, wybór drogi są oczywiście również ważne ale to brak kontroli przebywanej trasy jest najczęstszym powodem zabłądzeń. Może dlatego, że trzeba jej dokonywać w marszu? A może to z lenistwa maszerujący nie wyjmują mapy z kieszeni?
Kontrola trasy jest właściwie powtórzeniem poprzednich etapów tylko wykonywanym w marszu.

Kontrolowanie drogi w czasie marszu jest dosyć proste. O wiele trudniej jest to robić podczas jazdy (rowerem lub samochodem terenowym) - mapa skacze przed oczami, większa prędkość sprawia że na obserwację i zastanowienie jest mniej czasu, metal pojazdu fałszuje wskazania kompasu. A w dodatku kierowca musi skupić się na prowadzeniu pojazdu. W takich warunkach bardzo łatwo zgubić drogę.

Podobnie trudny będzie marsz w nocy:
  • Droga w ciemności dłuży się więc ocena odległości i przebytej trasy będzie zaburzona.
  • Światło latarki ma niewielki zasięg, więc w zasadzie widać tylko drogę oraz obiekty znajdujące się bezpośrednio obok niej.
  • Przeskakiwanie wzrokiem między jasno oświetloną mapą a ciemnym otoczeniem sprawia że zauważasz jeszcze mniej ze swojego otoczenia - warto używać latarki z czerwonym filtrem.
  • Jeszcze gorzej wygląda sprawa kontroli podczas skrytego marszu nocnego - oświetlanie otoczenia mogłoby zdradzić Twoją pozycję.

    Można sobie ułatwić zadanie kontroli trasy, zapamiętując z mapy kilka kolejnych punktów orientacyjnych (np. "kilometr - kapliczka po lewej") - przydaje się zarówno w nocy jak i na rowerze. A i podczas "zwykłego" marszu wyćwiczona pamięć oszczędzi czas potrzebny na wyciągnięcie i rozłożenie mapy.


    Pisząc powyższy tekst wspomagałem się wojskowym podręcznikiem "Terenoznawstwo" z 1965 roku. Dziękuję również chłopakom z Forest Rats za inspirację do niektórych grafik.

    Bez kompasu
    Husanotra
    Kompas magnetyczny
    Pomiar azymutu
    Rzeźba terenu
    Mapa
    Pomiary
    Szkice
    Wyznaczanie pozycji
    Praca na mapie
    Marsz na azymut
    INO
    Bez mapy
    GPS
    do góry strony